Std 12 Sanskrit, Board Paper Solution 2026 | ધોરણ 12 સંસ્કૃત પેપર સોલ્યુશન

Std 12 Sanskrit Board Paper Solution 2026 | ધોરણ 12 સંસ્કૃત બોર્ડ પરીક્ષા સંપૂર્ણ પેપર સોલ્યુશન પ્રસ્તાવના: નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો, ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ (GSEB) દ્વારા આયોજિત ધોરણ 12 સંસ્કૃત ની બોર્ડ પરીક્ષા આજે પૂર્ણ થઈ છે. પરીક્ષા આપ્યા બાદ દરેક વિદ્યાર્થીને ઉત્સુકતા હોય છે કે તેમના કેટલા પ્રશ્નો સાચા પડ્યા અને કેટલા ગુણ આવશે. તમારી આ મૂંઝવણ દૂર કરવા માટે અમે અહીં નિષ્ણાત શિક્ષકો દ્વારા તૈયાર કરેલું Std 12 Sanskrit Paper Solution 2026 રજૂ કરીએ છીએ. Std 12 Sanskrit Paper Solution 2026 PDF Download તમે આખા પેપરનું સોલ્યુશન નીચે આપેલા બટન પર ક્લિક કરીને PDF સ્વરૂપે ડાઉનલોડ કરી શકો છો. આ PDF માં દરેક શ્લોકનું ભાષાંતર અને વ્યાકરણના સમાસ, સંધિ વગેરે વિગતવાર સમજાવેલ છે. ડાઉનલોડ કરો: ધોરણ 12 સંસ્કૃત પેપર સોલ્યુશન 2026 PDF

ધોરણ 12 સંસ્કૃત March-2026

 (Part-A)

1) अक्षयं धनं कस्मात् लभ्यते?

(A) दुराचारात्

(B) आचारात् ✅

(C) युद्धात्

(D) लक्ष्मणात्

________________________________________

2) प्रकृतितः स्वच्छः किम् अस्ति?

(A) जलम् ✅

(B) पृथ्वी

(C) वायु:

(D) सूर्य:

________________________________________

3) अचलता कस्य गुणः?

(A) जलस्य

(B) पृथ्व्याः ✅

(C) सूर्यस्य

(D) भ्रमस्य

________________________________________

4) लक्ष्मीपतेः लक्ष्म किम्?

(A) क्षमा

(B) शमः

(C) कार्मुकः ✅

(D) जटा

________________________________________

5) के निशिताः इषवः इव घ्नन्ति?

(A) शठाः ✅

(B) मूर्खधियः

(C) देहिनः

(D) भूताः

________________________________________

6) ભૂમિથી ભારે શું છે?

(A) પિતા

(B) માતા ✅

(C) સૂર્ય

(D) અગ્નિ

________________________________________

7) તૃણથી ઘણી વધારે શું છે?

(A) શાંતિ

(B) ચિંતા ✅

(C) બુદ્ધિ

(D) વૃદ્ધિ

________________________________________

8) ધન સંપત્તિમાં ઉત્તમ શું છે?

(A) શાસ્ત્ર

(B) જ્ઞાન ✅

(C) શસ્ત્ર

(D) સુવર્ણ

________________________________________

9) કુંભકર્ણ કોણ હતો?

(A) રાક્ષસ ✅

(B) માનવ

(C) દેવ

(D) ગંધર્વ

________________________________________

10) भवपोतसमं किम् ? 

(A) पादयुगम्✅

(B) मुखम्

(C) नेत्रम्

(D) हस्तयुगलम्

________________________________________

11) કડિયો પોતે ક્યાં રહે છે?

(A) ઝૂંપડીમાં ✅

(B) મહેલમાં

(C) જંગલમાં

(D) નગરમાં

________________________________________

12) शिक्षकाः किं कुर्वन्ति?

(A) वस्त्रदानं

(B) अन्नदानं

(C) विद्यादानं ✅

(D) सुवर्णदानं

________________________________________

13) ભોજનના અંતે શું પીવું જોઈએ?

(A) પાણી

(B) દૂધ

(C) જ્યૂસ

(D) છાસ ✅

________________________________________

14) वैनतेयः नाम कः?

(A) हंसः

(B) सर्पः

(C) गरुडः ✅

(D) गृध्रः

________________________________________

15) ................. ते नम नाग शीर्षाणि ।

(A) यदि

(B) यति ✅

(C) तति

(D) नहि

________________________________________

16) કોનો જન્મ નિરર્થક છે?

(A) ચંદ્રમા

(B) નલિની ✅

(C) સૂર્ય

(D) રાત્રી

________________________________________

17) प्रजापतिः कं वर्णं प्रोक्तवान्?

(A) द ✅

(B) च

(C) म

(D) व

________________________________________

18) इदं .............. गृह्यताम् ।

(A) ताम्रकुण्डलम्

(B) सुवर्णकङ्कणम् ✅

(C) लौहकङ्कणम्

(D) रत्नकुण्डलम्

________________________________________

19) महर्षिणा कः शप्तः आसीत्?

(A) भरतः

(B) रामः

(C) दशरथः ✅

(D) रावणः

________________________________________

20) रावणेन किम् उपाश्रित्य सीता हता?

(A) मायाम् ✅

(B) बलम्

(C) शापम्

(D) मोहम्

________________________________________

21) दशरथेन कीदृशेन शरेण मुनि कुमारो हिंसितः?

(A) जलवेधिना

(B) शब्दवेधिना ✅

(C) अग्निवेधिना

(D) मत्स्यवेधिना

________________________________________

22) वैदिकस्य विवाहविधेः आत्मा कः?

(A) प्रदक्षिणा

(B) सप्तपदी ✅

(C) समानं सहभागित्वम्

(D) सर्वे प्राणिनां मित्रता

________________________________________

23) अन्धश्रद्धायाः अन्धकारं............ ।

(A) विदारसत्

(B) विदारसतु

(C) विदारय ✅

(D) विदारयतम्

________________________________________

24) तिस्रः पुत्तलिकाः कीदृशं मूल्यम् आसन् ।

(A) सत् रूपकम्

(B) भिन्नं भिन्नं ✅

(C) सहस्र रूपकम्

(D) लक्षरूपकम्

________________________________________

25) पुत्तलिकानां परीक्षार्थं किं करणं प्रयुक्तम् ।

(A) अङ्गिः

(B) सूत्रम्

(C) दण्डः

(D) शलाका ✅

________________________________________

26) રાજસભામાં કોણ આવ્યું?

(A) દરબારી

(B) મંત્રી

(C) વેપારી ✅

(D) રાણી

________________________________________

27) મંત્રીએ પૂતળીઓના કાનમાં શું જોયું?

(A) નળી

(B) છિદ્ર ✅

(C) કુંડળ

(D) લોડી

________________________________________

28) आश्रमे भ्रान्तिः कुत्र न आसीत् ? 

(A) शास्त्रेषु ✅

(B) राजकर्णिषु

(C) मनःसु

(D) घोटेषु

________________________________________

29) चक्षुरागः कुत्र आसीत्?

(A) पशुषु

(B) मुनिषु

(C) मानवेषु

(D) कोकिलेषु ✅

________________________________________

30) कुम्भीलकः कः वर्तते?

(A) नायकः

(B) चेटः ✅

(C) विदूषकः

(D) खलनायकः

________________________________________

31) उत्तरीयं कः प्रयच्छति?

(A) वसन्तसेना

(B) चारुदत्तः ✅

(C) कुम्भीलकः

(D) विदूषकः

________________________________________

32) आधुनिके काले कीदृशी मुद्रा वर्तते?

(A) सुवर्णमयी

(B) पाषाणमयी

(C) कागजी ✅

(D) काष्ठमयी

________________________________________

33) પ્રાચીનકાળમાં મુદ્રાના કેટલા પ્રકાર હતા?

(A) 3 ✅

(B) 2

(C) 5

(D) 4

________________________________________

34) नमो नमः । – इत्यस्य अनन्तरं गुरुः किं वदति?

(A) सुखिनः भवतु

(B) कल्याणं भवतु

(C) वर्धताम् ✅

(D) नमो नमः

________________________________________

35) मुद्रा कस्य साधनम्?

(A) क्रयस्य

(B) विनिमयस्य ✅

(C) विक्रयस्य

(D) व्यवहारस्य

________________________________________

36) ‘જે સાધનથી માણસને દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ સાધન એ દુઃખના નિવારણનું કારણ બની શકે છે.’ – આપેલો કયો ન્યાય આપે છે?

(A) उपकारन्यायः

(B) रज्जुसर्पन्यायः

(C) इक्षुरसन्यायः

(D) कण्टक विद्धन्यायः ✅

________________________________________

37) એક જ શબ્દ વાક્યમાં અનેક શબ્દોનો અર્થ આપે તેમ હોય તે કયો અલંકાર છે?

(A) विरोधः

(B) स्वाभावोक्ति

(C) श्लेषः ✅

(D) अर्थान्तरन्यासः

________________________________________

38) શિખરિણી છંદની દરેક પંક્તિમાં કુલ કેટલા અક્ષરો હોય છે?

(A) 12

(B) 19

(C) 14

(D) 17 ✅

________________________________________

39) વેદનાં અંગો કેટલાં છે?

(A) ચાર

(B) પાંચ

(C) ત્રણ

(D) છ ✅

________________________________________

40) રામાયણની રચના કોણે કરી?

(A) કાલિદાસ

(B) વેદવ્યાસ

(C) વાલ્મીકિ ✅

(D) માઘ

________________________________________

41) બાણભટ્ટની કૃતિનું નામ જણાવો.

(A) કિરાતાર્જુનીય

(B) શિશુપાલવધ

(C) ऋतुसंहार

(D) કાદંબરી ✅

42) કુમારસંભવમાં કોના જન્મની કથા છે?

(A) રાજકુમાર

(B) ગણેશ

(C) કાર્તિકેય ✅

(D) પાર્વતી

________________________________________

43) શિશુપાલવધની કથાવસ્તુ શામાંથી લેવામાં આવી છે?

(A) મહાભારત ✅

(B) રામાયણ

(C) ऋतुसंहार

(D) हितोपदेश

________________________________________

44) ખગોલશાસ્ત્રના પ્રતિભાશાળી આચાર્ય કોણ છે?

(A) ચરક

(B) वराहमिहिर ✅

(C) ભારદ્વાજ

(D) કાશ્યપ

________________________________________

45) આયુર્વેદને કોનો ઉપવેદ માનવામાં આવે છે?

(A) યજુર્વેદ

(B) ઋગ્વેદ✅

(C) સામવેદ

(D) અથર્વવેદ ✅

________________________________________

46) કયા સૂત્રમાં ગૃહસ્થજીવનમૂલ્યોનો ઉલ્લેખ થયો છે?

(A) ગૃહ્યસૂત્ર ✅

(B) શ્રૌતસૂત્ર

(C) ધર્મસૂત્ર

(D) શુલ્બસૂત્ર

________________________________________

47) શસ્ત્રક્રિયાના પ્રણેતા કોણ છે?

(A) જલ્જળ વિકજળ

(B) ચરક

(C) સુશ્રુત ✅

(D) બલા

________________________________________

48) मानवस्य मनः कीदृशं वर्तते?

(A) हृत्प्रतिष्ठम्✅

(B) श्रेष्ठम्

(C) शुभम्

(D) अशुभम्

________________________________________

49) એકલો ખાનાર શું ખાય છે?

(A) ખીર

(B) પાપ ✅

(C) દૂધ

(D) અન્ન

________________________________________

50) सर्वं आत्मवशं ................. ?

(A) दुःखम्

(B) क्रोधः

(C) सुखम् ✅

(D) भयम्

વિભાગ – B 

________________________________________

• अधोलिखितस्य गद्यखण्डस्य अनुवादं कुरुत । (कस्यापि एकस्य)

પ્રશ્ન-1 

यजमानः – विवाहे संस्कारो विविधाः विधयः भवन्ति । तत्र प्रदक्षिणानाम् प्रतिष्ठितो विशेषः । किं नाम प्रदक्षिणा इति ।

पुरोहितः – सामान्यतः प्रदक्षिणा-शब्दः कस्मिंपि पदार्थे परितः भ्रमणं सूचयति । परन्तु विवाहसंस्कारादौ प्रदक्षिणाशब्देन एका विशिष्टा क्रिया स्मृतिपथमायाति ।

यजमानः – का सा विशिष्टा क्रिया ?

ઉત્તર (અનુવાદ):

વિવાહ સંસ્કારમાં અનેકવિધ વિધિઓ થાય છે. તેમાં પ્રદક્ષિણાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. “પ્રદક્ષિણા” એટલે શું?

પુરોહિત કહે છે કે સામાન્ય રીતે “પ્રદક્ષિણા” શબ્દનો અર્થ કોઈ વસ્તુની આસપાસ ફરવું એવો થાય છે. પરંતુ લગ્ન જેવા સંસ્કારમાં આ શબ્દથી એક વિશેષ વિધિનો અર્થ થાય છે.

યજમાન પૂછે છે – એ ખાસ વિધિ કઈ?

કયા પાઠમાંથી?

• अधोलिखितस्य गद्यखण्डस्य अनुवादं कुरुत । (कस्यापि एकस्य)

(2) ત્રણ પૂતળીઓનો પ્રસંગ

પ્રશ્ન :

नृपस्य निवेदनमनुसरन्तः बहवो विचक्षणाः समागत्य पुत्तलिकानां मूल्यभेदं तत्र च कारणं ज्ञातु प्रयत्नं कृतवन्तः परं कोऽपि तत्र सफलो नाभवत् । ततोऽसौ नृपः तत्कार्य मन्त्रिणे समर्पितवान् । चतुरः मन्त्री उत्थाय दिनत्रयानन्तरमहम् एतत् विज्ञाय भवते निवेदयिष्यामीति नृपाय सविनयम् अकथयत् । नृपः तथास्तु इति कथयित्वा राजसभां विसर्जितवान् ।. 

ઉત્તર (અનુવાદ):

રાજાએ સભામાં હાજર સૌ સભ્યોને ત્રણ પૂતળીઓનું મૂલ્ય અને તેનું કારણ જણાવવા કહ્યું. સૌએ ઘણો વિચાર કર્યો, પણ કોઈ સાચો જવાબ આપી શક્યો નહીં. ત્યાર પછી રાજાએ આ કામ મંત્રીને સોંપ્યું.

ચતુર મંત્રીએ નમ્રતાથી કહ્યું કે હું ત્રણ દિવસ પછી આનો યોગ્ય નિર્ણય કરીને આપને કહું છું. પછી રાજાએ સભા વિસર્જિત કરી.

કયા પાઠમાંથી?

✅ પાઠ – ત્રણ પૂતળીઓ / पुत्तलिकापरीक्षा 

________________________________________

3) अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत-भाषायां लिखत ।

3(ક) कस्य विवाहार्थं पिता मतिं अकरोत्?

ઉત્તર (संस्कृत):

मूलशङ्करस्य विवाहार्थं पिता मतिं अकरोत्।

3(ખ) मूलशङ्करः कस्य प्राप्त्यर्थं पितरं गृहे अत्यजत्?

ઉત્તર (संस्कृत):

मूलशङ्करः शिवस्य प्राप्त्यर्थं पितरं गृहम् अत्यजत्।

3(ગ) मूलशङ्करः पितुः गृहे त्यक्त्वा कुत्र अगच्छत्?

ઉત્તર (संस्कृत):

सः शायलाग्रामं, ततः सिद्धपुरं, ततः च चाणोदनगरं नर्मदातटम् अगच्छत्।

3(ઘ) मूलशङ्करस्य गुरोः नाम किम् अस्ति?

ઉત્તર (संस्कृत):

मूलशङ्करस्य गुरोः नाम पूर्णानन्दः आसीत्।

કયા પાઠમાંથી?

• अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि मातृभाषायां लिखत । (कस्यापि द्वयोः)

________________________________________

(4) દેવો, મનુષ્યો અને દાનવોએ પ્રજાપતિ પાસે શી યાચના કરી?

ઉત્તર:

દેવો, મનુષ્યો અને દાનવોએ પ્રજાપતિ પાસે જીવનને સારો અને કલ્યાણમય બનાવવા માટે ઉપદેશ માગ્યો હતો.

પ્રજાપતિએ તેમને માત્ર એક જ અક્ષર “દ” કહ્યો.

• દેવો માટે તેનો અર્થ – દમ (ઇન્દ્રિય નિયંત્રણ) 

• મનુષ્યો માટે – દાન 

• દાનવો માટે – દયા 

ઉદાહરણ:

આને “द द द उपदेश” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(5) મંત્રીએ કેવી રીતે પૂતળીઓની પરીક્ષા કરી?

ઉત્તર:

મંત્રીએ ત્રણેય પૂતળીઓના કાનમાં પાતળી સળી / શલાખા નાખીને તપાસ કરી.

• એક પૂતળીમાં સળી એક કાનેથી નાખતા બીજા કાનેથી નીકળી ગઈ. 

• બીજીમાં મોઢામાંથી બહાર આવી. 

• ત્રીજીમાં ક્યાંયથી બહાર આવી નહીં. 

આ રીતે મંત્રીએ સમજાવ્યું કે ત્રણેય પૂતળીઓનું મૂલ્ય તેમના ગુણધર્મ પ્રમાણે જુદું છે.

ઉદાહરણ:

• સાંભળીને તરત ભૂલી જનાર 

• સાંભળેલું આગળ ફેલાવનાર 

• સાંભળેલું હૃદયમાં રાખનાર 

 (6) વિદૂષકમતે ચારુદત્તના ઘરે વસંતસેના શા માટે આવી રહી છે?

ઉત્તર:

વિદૂષકના મત પ્રમાણે વસંતસેના ચારુદત્તના ઘરે પ્રેમ અને આકર્ષણથી આવી રહી છે. તેને ચારુદત્તના સદગુણ, સૌમ્ય સ્વભાવ અને ઉદારતા ગમે છે. માત્ર ધન માટે નહીં, પરંતુ ચારુદત્તના ચરિત્રથી પ્રભાવિત થઈને તે તેની તરફ આકર્ષાય છે.

• अधोलिखितानां पद्यानां मातृभाषायाम् अनुवादं कुरुत । (कस्यापि एकस्य)

________________________________________

(7) मेधां मे वरुणो ददातु मेधामग्निः प्रजापतिः ।

    मेधामिन्द्रश्च वायुश्च मेधां धाता ददातु मे स्वाहा ।।

ઉત્તર (અનુવાદ):

હે વરુણ દેવ, અગ્નિ દેવ અને પ્રજાપતિ મને ઉત્તમ બુદ્ધિ આપે. ઇન્દ્ર દેવ, વાયુ દેવ અને સર્વને ધારણ કરનાર વિધાતા મને મેધા (યાદશક્તિ અને ગ્રહણશક્તિ) પ્રદાન કરે, તે માટે આ આહુતિ અર્પણ છે.

(8) यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् ।

    नोदके शकटं याति न च नौर्गच्छति स्थले ।।

ઉત્તર (અનુવાદ):

"જે અશક્ય છે તે (ક્યારેય) શક્ય નથી, અને જે શક્ય છે તે જ શક્ય છે. ગાડું ક્યારેય પાણીમાં ચાલતું નથી, અને નાવ (હોડી) ક્યારેય જમીન પર ચાલતી નથી."ઉદાહરણ:

• નાવ પાણીમાં કામ લાગે 

• ગાડું જમીન પર કામ લાગે 

 

વિભાગ – B (પદ્ય)

________________________________________

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि मातृभाषायां लिखत । (કોઈપણ 2, પણ અહીં બધા 3 ના ઉત્તર)

________________________________________

(9) ક્ષમાને સુખનું સાધન માનનાર યુધિષ્ઠિર ને દ્રોપદી શું કહે છે?

ઉત્તર:

દીપક કહે છે કે સાચું સુખ બહારની વસ્તુઓમાં નથી, પણ અંતરમાં છે. જે બુદ્ધિશાળી માણસ સુખનું સાધન બહાર શોધે છે તે અધૂરો છે; ખરું સુખ સંતોષ, સદાચાર અને સદ્વિવેક માં છે.

(10) કઈ ત્રણ વસ્તુઓ સ્વયં પ્રસરે છે?

ઉત્તર: ત્રણ વસ્તુઓ પોતે જ ફેલાઈ જાય છે :

1. કસ્તૂરી મૃગની સુવાસ

2. આશ્ચર્યજનક વાત 

3. સારી, શ્રેષ્ટ વિદ્યા

(11) મસ્તક અને વેદના વિશે કવિ શું કહે છે?

ઉત્તર: મસ્તક અને વેદના વિશે કવિ કહે છે કી જેમ નાગને જેટલા મસ્તક પર મણિ તેટલી વધારે વેદના. તેવીજ રીતે મનુષ્ય પાસે જેટલી સંપતિ, પદ, પ્રતિષ્ઠા વધારે તેટલી ચિંતાઓ વધારે.

• श्लोकस्य पूर्तिः विधेयः ।

________________________________________

(12) यत्रान्नं मधुरसंयुक्तं .......... / .......... भोजनं महत् ॥

ઉત્તર :

यत्रान्नं मधुरसंयुक्तं मधु चानेन संयुतम् ।

एवं तपश्च विद्या च संयुक्तं भोजनं महत् ॥

✅ પાઠ – આહાર અને વ્યાયામ

________________________________________

(13) आचारात् लभते .......... / .......... ह्यलक्षणम् ॥

ઉત્તર :

आचारात् लभते ह्यायुः 

आचारात् लभते श्रियम् ।

आचारात् लभते कीर्तिम् 

आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥

✅ પાઠ –

________________________________________

• अर्थविस्तारं कुरुत ।

________________________________________

(14) रचयन्ति निवासान् ये वसन्ति कुटिरे स्वयम् ।

ઉત્તર (અર્થવિસ્તાર):

આ શ્લોકમાં શ્રમિકો અને નિર્માતાઓની મહાનતા દર્શાવવામાં આવી છે. જે લોકો બીજાઓ માટે સુંદર મકાનો, મહેલો અને ઇમારતો બનાવે છે, તેઓ પોતે ઘણીવાર નાનકડા કૂટિરમાં રહે છે. તેઓ પરિશ્રમ, તડકો, વરસાદ અને કષ્ટો સહન કરીને સમાજને સુખ અને સુરક્ષા આપે છે.

કવિ કહે છે કે આવા શ્રમિકો સાચા અર્થમાં સમાજના આધારસ્તંભ છે. તેઓ પોતાનું સુખ છોડીને બીજાના સુખ માટે કામ કરે છે. તેથી કવિને તેમનું રૂપ, તેમનો પરિશ્રમ અને તેમનું જીવન અત્યંત પ્રિય લાગે છે.

બીજાઓ માટે મકાન બનાવનાર શ્રમિકો પોતે ઝૂંપડામાં રહે છે. તેમનો કઠોર પરિશ્રમ અને ત્યાગ ખૂબ મહાન છે. તેથી કવિને આવા નિર્માતાઓનું રૂપ ખૂબ પ્રિય લાગે છે.

 अविष्कारं नवं कुर्वा दुःखं परिहरन्ति ये...

ઉત્તર (અર્થવિસ્તાર):

આ શ્લોકમાં વૈજ્ઞાનિકોની મહત્તા દર્શાવવામાં આવી છે. વૈજ્ઞાનિકો પોતાના જ્ઞાન, વિચાર અને મહેનતથી નવા નવા આવિષ્કારો કરે છે. તેમના આવિષ્કારોના કારણે માનવજીવનની ઘણી મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે. જીવન સરળ, આરામદાયક અને સુખમય બને છે.

વિજ્ઞાન માનવકલ્યાણનું શક્તિશાળી સાધન છે. વૈજ્ઞાનિકો માત્ર પોતાનો લાભ નથી જોતા, પરંતુ સમગ્ર સમાજના સુખ માટે કાર્ય કરે છે. તેથી કવિ કહે છે કે એવા વૈજ્ઞાનિકોનું રૂપ જ મને સૌથી વધુ પ્રિય છે.

વૈજ્ઞાનિકો નવા આવિષ્કારો કરીને માનવજીવનના દુઃખો દૂર કરે છે. તેઓ સમાજના હિત માટે કાર્ય કરે છે. તેથી કવિને વૈજ્ઞાનિકો ખૂબ પ્રિય લાગે છે.

________________________________________

વિભાગ – C

________________________________________

समीक्षात्मकां टिप्पणीं लिखत । (કોઈપણ 2)

(14) આહાર અને વ્યાયામ

ઉત્તર:

સ્વસ્થ જીવન માટે આહાર અને વ્યાયામ બંને અનિવાર્ય છે.

માત્ર સારો આહાર પૂરતો નથી; શરીરને સક્રિય રાખવા માટે વ્યાયામ જરૂરી છે.

સાત્વિક, પૌષ્ટિક, મર્યાદિત અને સમયસર લેવાયેલો આહાર આરોગ્ય આપે છે.

વ્યાયામ શરીરને તંદુરસ્ત, ચપળ અને રોગપ્રતિકારક બનાવે છે.

આથી આરોગ્યમય જીવન માટે

“યોગ્ય આહાર + નિયમિત વ્યાયામ = સારા સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય”

(15) કૈકઈ ની નિર્દોષતા 

ઉત્તર:

મહાકવિ ભાસ રચિત 'પ્રતિમાનાટકમ્' માંથી લેવામાં આવેલા આ પાઠમાં કૈકેયીના પાત્રને એક નવી અને ઉમદા દૃષ્ટિથી રજૂ કરીને તેમની નિર્દોષતા સાબિત કરવામાં આવી છે. પાઠના આધારે, કૈકેયીએ રામનો વનવાસ કોઈ વ્યક્તિગત સ્વાર્થ કે ભરતને ગાદી અપાવવા માટે નહીં, પરંતુ રાજા દશરથને અંધ મુનિના શાપમાંથી મુક્ત કરવા માટે માંગ્યો હતો. શ્રવણના પિતાએ દશરથને પુત્રવિયોગમાં મૃત્યુ પામવાનો શાપ આપ્યો હતો, અને કૈકેયી જાણતા હતા કે જો રામ અયોધ્યામાં રહેશે તો આ શાપ સાચો નહીં ઠરે અને રાજા અસત્યવાદી ગણાશે; તેથી પતિના વચનની રક્ષા કાજે તેમણે રામનો વિયોગ અનિવાર્ય બનાવ્યો હતો. પાઠમાં એ પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે કૈકેયી ખરેખર તો 'ચતુર્દશ દિવસ' (14 દિવસ) નો વનવાસ માંગવા ઈચ્છતા હતા જેથી શાપની અવધિ પૂરી થઈ જાય, પરંતુ દૈવી પ્રેરણા કે વાણીની ભૂલને કારણે તેમના મુખમાંથી 'વર્ષ' શબ્દ નીકળી ગયો હતો. આ ઉપરાંત, તેઓ દીર્ઘદ્રષ્ટા હતા અને જાણતા હતા કે રામ વનમાં જશે તો જ ઋષિમુનિઓનું રક્ષણ અને રાક્ષસોનો સંહાર થઈ શકશે. આમ, પોતાનો પુત્ર ભરત અને સમગ્ર સમાજ તેમને દોષિત માને તેવો ભારે અપયશ વહોરીને પણ તેમણે કુલમર્યાદા અને જગતના કલ્યાણ માટે રામને વનવાસ મોકલ્યા હતા, જે સાબિત કરે છે કે કૈકેયી વાસ્તવમાં નિર્દોષ અને ત્યાગમૂર્તિ હતા.

(16) મુદ્રાની પ્રતિકૃતિને અશક્ય બનાવતાં ચિહ્નો.

ઉત્તર:

મુદ્રા (ચલણ) એ રાષ્ટ્રનું આર્થિક પ્રતીક છે, તેથી તેની સુરક્ષા અનિવાર્ય છે. પાઠ્યપુસ્તકના સંદર્ભમાં, પ્રત્યેક કાર્ગજી મુદ્રા (કાગળની નોટ) પર સરકાર દ્વારા એવા વિશિષ્ટ સુરક્ષા ચિહ્નો અંકિત કરવામાં આવે છે જે સામાન્ય છાપકામ કે ફોટોકોપી દ્વારા નકલ કરવા અશક્ય હોય છે. આમાં જલચિહ્ન, સુરક્ષા તાર અને ઊપસેલું છાપકામ મુખ્ય છે. આ ચિહ્નોને કારણે જ અસલી અને નકલી મુદ્રા વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકાય છે અને અર્થતંત્રમાં છેતરપિંડી રોકી શકાય છે.

• ससंदर्भं स्पष्टीकरणं कुरुत । (કોઈપણ 2, પણ અહીં બધા 3)

________________________________________

(17) नोत्सपेंत न शुष्येत सरिद्भिः इव सागरः ।

ઉત્તર:

જેમ સમુદ્ર વર્ષાઋતુમાં નદીઓ દ્વારા ઠલવાતા વિપુલ જળથી ઉભરાતો નથી (મર્યાદા છોડતો નથી) અને ઉનાળામાં નદીઓનું પાણી ઓછું થવાથી સુકાઈ જતો નથી, તેમ ભગવત-પરાયણ યોગીએ (મુનિએ) સમૃદ્ધિ આવતા હરખાવું ન જોઈએ અને આપત્તિ આવતા શોક કરવો જોઈએ નહીં.

ગુરુ દત્તાત્રેયે સમુદ્રને પોતાના ગુરુ માન્યા છે અને તેની પાસેથી 'સ્થિરતા' અને 'મર્યાદા' નો બોધ પ્રાપ્ત કર્યો છે. સમુદ્રની વિશેષતા એ છે કે:

(18) कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः ?

ઉત્તર:

૨. અનુવાદ: "(મુસાફર કહે છે:) હિંસક સ્વભાવવાળા (ઘાતકી) એવા તારા પર વિશ્વાસ કઈ રીતે કરી શકાય?"

૩. સ્પષ્ટીકરણ:

• પ્રસંગ: એક વૃદ્ધ વાઘ હાથમાં સોનાનું કંકણ લઈને તળાવના કિનારે બેઠો હતો અને મુસાફરોને લલચાવતો હતો. એક લોભી મુસાફર ત્યાંથી પસાર થયો, તેણે સોનાનું કંકણ જોયું પણ તેને વાઘનો ડર લાગ્યો.

• શંકા: મુસાફર જાણે છે કે વાઘ કુદરતી રીતે જ હિંસક પ્રાણી છે. વાઘ ગમે તેટલી મીઠી વાતો કરે, પણ તેનો મૂળ સ્વભાવ બદલાતો નથી. તેથી, જ્યારે વાઘ તેને કંકણ લેવા માટે નજીક બોલાવે છે, ત્યારે મુસાફર પોતાની શંકા વ્યક્ત કરતા આ વાક્ય બોલે છે.

• વાઘનો જવાબ: આ શંકાના જવાબમાં વાઘ પોતે 'ધર્મશાસ્ત્રો' ભણ્યો હોવાનું અને હવે તે વૃદ્ધ હોવાથી દાંત-નખ વગરનો (અશક્ત) થઈ ગયો હોવાનું જુઠ્ઠું નાટક કરે છે, જેથી મુસાફર તેના પર વિશ્વાસ કરી લે.

૪. બોધ: આ પંક્તિ સમજાવે છે કે દુષ્ટ વ્યક્તિ ગમે તેટલું ભલું હોવાનો ઢોંગ કરે, પરંતુ તેના મૂળ ઘાતકી સ્વભાવ પર ક્યારેય આંધળો વિશ્વાસ મૂકવો જોઈએ નહીં. લોભમાં આવીને લીધેલો નિર્ણય વિનાશ નોંતરે છે, જેમ આ મુસાફર છેવટે કાદવમાં ખૂંપી ગયો અને વાઘનો શિકાર બન્યો.

________________________________________

(19)धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाः चतुर्विधाः पुरुषार्थाः सन्ति ।

ઉત્તર:

આ વાક્ય ભારતીય જીવનદર્શનનું મુખ્ય સૂત્ર છે. માનવજીવનના ચાર પુરુષાર્થ છે –

1. ધર્મ – સદાચાર અને કર્તવ્ય 

2. અર્થ – જીવનોપયોગી સંપત્તિ 

3. કામ – યોગ્ય ઇચ્છાઓની પૂર્ણતા 

4. મોક્ષ – આત્મમુક્તિ / પરમલક્ષ્ય 

કવિ કહે છે કે જીવનનું સાચું સંતુલન આ ચારેયના સમન્વયમાં છે.

• विवरणात्मकां टिप्पणीं लिखत ।

(20) सुरतरूः

ઉત્તર:

અર્થ: 'સુરતરુઃ' શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: સુર (દેવ) + તરુ (વૃક્ષ). તેનો અર્થ થાય છે 'દેવોનું વૃક્ષ' અથવા 'કલ્પવૃક્ષ'.

કલ્પવૃક્ષ: ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પુરાણો મુજબ, સુરતરુ એટલે કે કલ્પવૃક્ષ એવું દૈવી વૃક્ષ છે જે મનુષ્યની તમામ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. તે સ્વર્ગના પાંચ વૃક્ષોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.  

 ન્યાય અને અલંકારમાં સંદર્ભ: ઘણીવાર કાવ્યોમાં રાજા કે દાતાની પ્રશંસા કરવા માટે 'સુરતરુ' શબ્દનો પ્રયોગ અલંકાર તરીકે કરવામાં આવે છે. જેવી રીતે કલ્પવૃક્ષ નીચે બેસનારને શીતળતા અને ઈચ્છિત ફળ મળે છે, તેવી જ રીતે શ્રેષ્ઠ આશ્રયદાતા મનુષ્યના દુઃખો દૂર કરે છે.

ટૂંકમાં: સુરતરુ એ પરોપકાર, વિપુલતા અને આધ્યાત્મિક પૂર્ણતાનું પ્રતીક છે. તે દર્શાવે છે કે જેવી રીતે આ વૃક્ષ નિઃસ્વાર્થપણે ફળ આપે છે, તેવી જ રીતે શ્રેષ્ઠ માણસોએ પણ સમાજ માટે કલ્યાણકારી કાર્ય કરવા જોઈએ.

________________________________________

(21) ताडपत्रम्

ઉત્તર:

તાડપત્ર પ્રાચીન સમયમાં લેખન માટે ઉપયોગમાં લેવાતું મહત્વનું સાધન હતું. તાડના પાનને વિશેષ રીતે તૈયાર કરીને તેના પર લખાતું. ઘણા શાસ્ત્રો, ગ્રંથો અને પ્રાચીન હસ્તપ્રતો તાડપત્ર પર જ લખાયેલા હતા.

આથી તાડપત્ર ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનું અમૂલ્ય માધ્યમ છે.

ઉદાહરણ:

પ્રાચીન પાંડુલિપિઓ – તાડપત્ર / ભૂર્જપત્ર પર લખાતી.

વિભાગ – D

________________________________________

• परिचयात्मकां टिप्पणीं लिखत । (કે કોઈપણ 3 )

12(1) કાદંબરી

ઉત્તર:

સંસ્કૃત ગદ્ય સાહિત્યમાં 'કાદંબરી' એ મહાકવિ બાણભટ્ટની સર્વોત્તમ અને અજોડ કથા માનવામાં આવે છે. આ કૃતિમાં નાયક ચંદ્રપીડ અને નાયિકા કાદંબરીના પ્રણયની કથાનું આલેખન કરવામાં આવ્યું છે, જેની મુખ્ય વિશેષતા પાત્રોના ત્રણ જન્મોની એકબીજા સાથે વણાયેલી કથા છે. બાણભટ્ટની શૈલી અત્યંત વર્ણનપ્રધાન અને અલંકારિક છે; તેમણે પ્રકૃતિ, માનવ મનોભાવો અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓનું એટલું સૂક્ષ્મ નિરૂપણ કર્યું છે કે તેના વિશે 'બાણોચ્છિષ્ટં જગત્સર્વમ્' (આખું જગત બાણનું એઠું છે) એવી ઉક્તિ પ્રચલિત થઈ છે. કાદંબરીના રસવૈભવને કારણે જ વિદ્વાનોમાં એવું કહેવાય છે કે 'કાદંબરી રસજ્ઞાનામ્ આહારોઽપિ ન રોચતે' એટલે કે આ કથાના આનંદમાં મગ્ન રહેનારને ભોજનની પણ પરવા રહેતી નથી. બાણભટ્ટ આ કૃતિ પૂર્ણ કરી શક્યા ન હોવાથી, તેનો ઉત્તરાર્ધ તેમના પુત્ર ભૂષણભટ્ટે પૂર્ણ કર્યો હતો. આમ, કાદંબરી એ સંસ્કૃત સાહિત્યનો એક એવો અમર ગ્રંથ છે જે વાચકને કલ્પનાશીલતા અને શબ્દભંડોળના સર્વોચ્ચ શિખરનો અનુભવ કરાવે છે. કયા પાઠમાંથી?

________________________________________

(22)હિતોપદેશ

ઉત્તર:

સંસ્કૃત સાહિત્યમાં નીતિકથાઓના ગ્રંથોમાં 'હિતોપદેશ' અત્યંત લોકપ્રિય અને મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. આ ગ્રંથના રચયિતા પંડિત નારાયણ છે, જેમણે બંગાળના રાજા ધવલચંદ્રના આશ્રયે રહીને આશરે નવમીથી ચૌદમી સદીની વચ્ચે તેની રચના કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે. હિતોપદેશનો મુખ્ય આધાર વિષ્ણુશર્મા રચિત 'પંચતંત્ર' છે, પરંતુ લેખકે તેમાં પોતાની મૌલિક શૈલી અને અન્ય ગ્રંથોના શ્લોકો ઉમેરીને તેને વધુ સરળ અને વ્યવહારુ બનાવ્યો છે. આ ગ્રંથ ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલો છે: (૧) મિત્રલાભ, (૨) સુહૃદ્દભેદ, (૩) વિગ્રહ અને (૪) સંધિ. પશુ-પક્ષીઓના પાત્રો દ્વારા આ ગ્રંથમાં રાજનીતિ, વ્યવહારિક જ્ઞાન અને નૈતિક મૂલ્યોનો બોધ અત્યંત રોચક રીતે આપવામાં આવ્યો છે. 'વ્યાઘ્ર-પથિક કથા' જેવી લોકપ્રિય વાર્તાઓ દ્વારા મનુષ્યને લોભથી બચવા અને સાવધ રહેવાનો અમૂલ્ય ઉપદેશ મળે છે. 'હિતોપદેશ' નો અર્થ જ 'હિતકારી ઉપદેશ' થાય છે, જે આજના સમયમાં પણ જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં માર્ગદર્શક સાબિત થાય છે. 

________________________________________

(23 )રામાયણ

ઉત્તર:

સંસ્કૃત સાહિત્યમાં 'રામાયણ' ને 'આદિકાવ્ય' અને તેના રચયિતા મહર્ષિ વાલ્મીકિને 'આદિકવિ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રામાયણ એ ભારતીય સંસ્કૃતિનો અજોડ ગ્રંથ છે, જે ૨૪,૦૦૦ શ્લોકો અને સાત કાંડોમાં (બાલકાંડ, અયોધ્યાકાંડ, અરણ્યકાંડ, કિષ્કિંધાકાંડ, સુંદરાકાંડ, લંકાકાંડ અને ઉત્તરકાંડ) વહેંચાયેલું છે. આ મહાકાવ્યમાં ભગવાન શ્રીરામનું આદર્શ જીવન ચરિત્ર આલેખવામાં આવ્યું છે, જે સત્ય, ધર્મ, ત્યાગ અને પિતૃભક્તિનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. રામાયણમાં માત્ર રામ-રાવણના યુદ્ધની કથા જ નથી, પરંતુ તેમાં આદર્શ રાજા, આદર્શ પુત્ર, આદર્શ પત્ની અને આદર્શ ભાઈના ગુણોનું સુંદર નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. રામાયણની ભાષા અત્યંત સરળ, સરસ અને પ્રભાવશાળી છે, જેના કારણે તે સદીઓથી ભારતીય જનમાનસ પર ઊંડી છાપ ધરાવે છે. આ ગ્રંથ માનવજાતને શીખવે છે કે અંતે હંમેશા અધર્મ પર ધર્મનો જ વિજય થાય છે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં રામાયણનો પ્રભાવ એટલો વ્યાપક છે કે પછીના અનેક કવિઓએ આ મહાકાવ્યના આધારે પોતાની કૃતિઓની રચના કરી છે.

(24) ચરક 

ઉત્તર:

મહર્ષિ ચરક પ્રાચીન ભારતના અત્યંત પ્રખર વિદ્વાન અને આયુર્વેદના આચાર્ય હતા. તેમણે આયુર્વેદના પ્રમાણભૂત ગ્રંથ 'ચરકસંહિતા'ની રચના કરી હતી, જે આજે પણ ચિકિત્સા વિજ્ઞાનનો પાયો માનવામાં આવે છે. આ ગ્રંથ આઠ વિભાગોમાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં વિવિધ રોગોના લક્ષણો, નિદાન અને તેના નિવારણ માટેની ઔષધિઓનું અત્યંત સૂક્ષ્મ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. ચરક ઋષિનું સૌથી મોટું પ્રદાન એ છે કે તેમણે રોગના ઉપચાર કરતાં રોગ ન થાય તે માટેના જીવનપદ્ધતિના નિયમો પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું છે કે જેનું ભોજન, વિહાર અને વિચાર શુદ્ધ છે તે મનુષ્ય નિરોગી રહે છે. આયુર્વેદના ક્ષેત્રમાં તેમના અજોડ પ્રદાનને કારણે જ તેમને 'આયુર્વેદના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આજે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં આયુર્વેદના અભ્યાસ માટે 'ચરકસંહિતા'ને સર્વોપરી ગ્રંથ માનવામાં આવે છે.

કયા પાઠમાંથી?

• सूचनानुसारं लिखत ।

________________________________________

(25) उषरवृष्टिन्यायः – સમજાવો 

ઉત્તર:

૧. અર્થ: 'ઊષર' એટલે ભીની ન હોય તેવી ક્ષારવાળી (ખારવાળી) જમીન અથવા 'બંજર જમીન', અને 'વૃષ્ટિ' એટલે વરસાદ. જે જમીનમાં કંઈ પણ ઉગી શકે તેમ ન હોય તેવી બંજર જમીન પર વરસાદ થાય તેને 'ઊષરવૃષ્ટિ' કહેવામાં આવે છે.

૨. ન્યાયની સમજૂતી: જ્યારે કોઈ પણ પદાર્થ કે સેવાનો ઉપયોગ એવી જગ્યાએ કરવામાં આવે જ્યાં તેની કોઈ કિંમત ન હોય અથવા તેનાથી કોઈ ફળ પ્રાપ્ત ન થવાનું હોય, ત્યારે આ ન્યાય પ્રયોજાય છે. વરસાદનું કાર્ય અનાજ પકવવાનું અને તૃપ્ત કરવાનું છે. જો વરસાદ ફળદ્રુપ જમીન પર પડે તો ત્યાં ધાન્ય પાકે છે અને તે સાર્થક ગણાય છે. પરંતુ, જો તે જ વરસાદ ખારવાળી કે બંજર જમીન પર પડે, તો ત્યાં કશું જ ઉગતું નથી. આમ, વરસાદ જેવી અમૂલ્ય ચીજ ત્યાં વ્યર્થ જાય છે.

કયા પાઠમાંથી?

 ટૂંકમાં: પાત્રતા વગરની વ્યક્તિને આપવામાં આવેલી સહાય કે વસ્તુ વ્યર્થ જાય છે, તે દર્શાવવા માટે 'ઊષરવૃષ્ટિ ન્યાય' નો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે.

13(2) अर्थान्तरन्यासः – 

ઉત્તર:

અર્થન્તરન્યાસ અલંકાર

લક્ષણ : સંસ્કૃતમાં તેનું લક્ષણ છે: 'सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः...'

અર્થાત્, જ્યાં કોઈ સામાન્ય  વાતનું વિશેષ ( દ્વારા અથવા કોઈ વિશેષ વાતનું સામાન્ય કથન દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવે, તેને 'અર્થન્તરન્યાસ' અલંકાર કહેવામાં આવે છે. ટૂંકમાં, જ્યારે કોઈ એક વિધાનને સાચું ઠેરવવા માટે તેના જેવું જ બીજું સર્વસ્વીકૃત વિધાન મૂકવામાં આવે ત્યારે આ અલંકાર બને છે.

________________________________________

ઉદાહરણ (સંસ્કૃતમાં):

हनुमानब्धिमतरीद् दुष्करं किं महात्मनाम् । (હનુમાન સમુદ્ર ઓળંગી ગયા, મહાપુરુષો માટે શું અશક્ય છે?)

અર્થાન્તરન્યાસ અલંકાર એ છે જેમાં એક વાતને મજબૂત કરવા માટે બીજી સંબંધિત વાત કહેવામાં આવે.

अथवा – विरोधः अलङ्कारः

ઉત્તર:

વિરોધ અલંકાર એ છે જેમાં દેખીતી રીતે વિરોધાભાસ જણાય, પણ અંદરથી અર્થસભર સત્ય હોય.

ઉદાહરણ:

બહારથી નરમ, અંદરથી કઠોર – આવું કાવ્યમાં વિરોધરૂપે બતાવવામાં આવે.

(27) शिखरिणी छन्दः सोदाहरणं समलङ्कारः ।

ઉત્તર:

તમારા પ્રશ્નપત્ર અને ધોરણ 12 સંસ્કૃતના અભ્યાસક્રમ મુજબ 'શિખરિણી' (शिखरिणी) છંદની સમજૂતી, લક્ષણ અને ઉદાહરણ નીચે મુજબ છે:

શિખરિણી છંદ (Shikharini Chhand)

૧. પરિચય: શિખરિણી એ સંસ્કૃત સાહિત્યનો અત્યંત મધુર અને લોકપ્રિય છંદ છે. આ છંદ અક્ષરમેળ છંદ છે અને તેમાં અક્ષરોની સંખ્યા ચોક્કસ હોય છે. 'શિખરિણી' નો અર્થ 'પર્વતની ટોચ' અથવા 'શિખર જેવી સુંદરતા ધરાવતી સ્ત્રી' એવો થાય છે.

૨. લક્ષણ (સંસ્કૃતમાં):

"रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभલાગઃ શિખરિણી ॥"

• અક્ષર સંખ્યા: આ છંદના પ્રત્યેક ચરણમાં ૧૭ (સત્તર) અક્ષરો હોય છે.

• ગણ બંધારણ: આ છંદનું ગણ બંધારણ 'ય મ ન સ ભ લ ગા' છે.

o ય (। – –)

o મ (– – –)

o ન (। । ।)

o સ (। । –)

o ભ (– । ।)

o લ (લઘુ - ।)

o ગા (ગુરુ - –)

• યતિ (અટક સ્થાન): આ છંદમાં ૬ (છ) અને ૧૧ (અગિયાર) અક્ષરે યતિ આવે છે. (૬ઠ્ઠા અક્ષરે 'રસ' અને ૧૧મા અક્ષરે 'રુદ્ર' ના પ્રતીક તરીકે યતિ ગણાય છે).

________________________________________

वंशस्थ छन्दः सोदाहरणं समलङ्कारः ।

ઉત્તર:

પરિચય: વંશસ્થ એ સંસ્કૃત સાહિત્યનો અત્યંત સુંદર અને લયબદ્ધ અક્ષરમેળ છંદ છે. આ છંદ 'જગતી' છંદના પ્રકારમાં આવે છે. મહાકવિ ભારવિએ તેમના મહાકાવ્ય 'કિરાતાર્જુનીયમ્' ના પ્રથમ સર્ગમાં આ છંદનો ખૂબ જ પ્રભાવશાળી પ્રયોગ કર્યો છે.

 લક્ષણ (સંસ્કૃતમાં):

"વદન્તિ વંશસ્થવિલં જતૌ જરૌ ॥" (વદન્તિ વંશસ્થ-વિલં જ-તૌ જ-રૌ)

• અક્ષર સંખ્યા: આ છંદના પ્રત્યેક ચરણમાં ૧૨ (બાર) અક્ષરો હોય છે.

• ગણ બંધારણ: આ છંદનું ગણ બંધારણ 'જ ત જ ર' છે.

o જ (જભાન: । – ।)

o ત (તરાજ: – – ।)

o જ (જભાન: । – ।)

o ર (રાજભા: – । –)

------------------------------------------------------------------------